Giữa tháng 3/2020 đỉnh điểm mùa hạn đồng bằng sông Cửu Long, nước mặn vào sâu theo sông Hậu và sông Cổ Chiên nhưng vùng đất rộng mấy chục nghìn héc-ta giữa hai sông vẫn bình yên. Vùng đất này thuộc tỉnh Trà Vinh và Vĩnh Long từng bị thiệt hại nặng nề trong mùa hạn mặn năm 2016.

Cống Bông Bót đóng 3 cửa rộng 60 m để ngăn mặn bên ngoài, giữ ngọt bên trong

Cống kiểm soát mặn
Số liệu của Viện Khoa học Thủy lợi Miền Nam, từ ngày 07 đến 13/3/2020, nước mặn vào sông Hậu và sông Cổ Chiên đã sâu hơn cùng thời gian năm 2016 khoảng 5-6 km. Cụ thể, độ mặn 4 gram/lít vào sâu trên hai con sông này 70 km. Thế nhưng, vùng đất huyện Cầu Kè (Trà Vinh) bên sông Hậu, kẹp giữa hai nguồn nước mặn khồng lồ vẫn khá bình yên.
Nhờ ở đó, từ sông Hậu vào vùng đất có hai con sông lớn là Bông Bót và Tân Dinh, tại cửa sông vừa mọc lên cống kiểm soát mặn, vận hành đầu tháng 01/2020. Quản lý và vận hàng hai cống là Xí nghiệp Thủy nông huyện Cầu Kè. Giám đốc Xí nghiệp Hứa Thanh Sơn giới thiệu, cống Bông Bót có 3 cửa rộng tổng cộng 60 mét, cống Tân Dinh có 2 cửa rộng tổng cộng 40m, đều cách sông Hậu vài trăm mét. Còn tính từ cửa biển, cống Bông Bót cách khoảng 50 km, cống Tân Dinh cách gần 60 km. “Giữa tháng 3 này, dọc bờ sông Hậu thuộc tỉnh Trà Vinh chỉ còn vùng đất trong 2 cống Bông Bót và Tân Dinh lấy được nước ngọt; những nơi khác đã bị nước mặn xâm nhập. Còn năm 2016, khi chưa có cống thì nước mặn tràn khắp tỉnh”, Giám đốc Sơn nói.

Nhân viên cống Tân Dinh và nông dân kiểm tra độ mặn nước sông

Hai cống được Bộ NN&PTNT khởi công xây dựng giữa năm 2018, theo kế hoạch đến tháng 8/2020 mới hoàn thành nhưng nhờ đẩy nhanh thi công nên vận hành sớm hơn nửa năm, kịp thời hỗ trợ ứng phó hặn mặn lịch sử. Quy trình vận hành kiểm soát mặn theo ông Sơn là, đóng cống khi triều cường làm độ mặn trên sông Hậu cao hơn 1%o để ngăn mặn xâm nhập đồng ruộng và đóng cống khi nước ròng để giữ ngọt trong kênh rạch. Cứ thời điểm con nước lên cao và xuống thấp hàng ngày, nhân viên vận hành cống đi đo độ mặn trên sông để đóng đúng lúc. Còn khi nước bình thường, cống mở cho tàu thuyền qua lại. Dịp Tết vừa rồi, nhân viên vận hành cống thay nhau trực suốt ngày đêm, không nghỉ. Cùng với hai cống lớn này, Xí nghiệp Thủy nông huyện Cầu Kè còn quản lý và vận hành 13 cống nhỏ để đảm bảo vùng đất rộng lớn “ngọt ra ngọt, mặn ra mặn” cho cuộc sống bình yên.
Bên cống Tân Dinh là ấp Dinh An, xã An Phú Tân (Cầu Kè, Trà Vinh) có 695 hộ dân với 417 ha đất tự nhiên. Bí thư Chi bộ ấp Nguyễn Văn Lén kể, năm 2016 độ mặn ở cửa sông 8%o gây thiệt hại rất lớn cho vườn cây trái, lúa thì chết khô, “còn năm nay mặn vô sớm và kéo dài hơn nhưng thiệt hại không đáng kể”. Không những hỗ trợ người dân chủ động sản xuất trước hạn mặn, các cống còn là cầu giao thông cho xe tải lớn chạy bên trên, giúp thông thương hàng hóa. “Ấp chúng tôi từ hồi nào cách trở con sông như bị biệt lập, ghe xuồng qua sông thỉnh thoảng còn bị chìm rất khổ. Nhờ có cống, từ tháng 1 năm nay đã thoát cảnh đó rồi”, Bí thư Lén nói.

Kênh Mây Phốp-Ngã Hậu ngày 11/3 đầy nước ngọt cho thuyền vận tải thong dong

Chủ động sản xuất
Cống Bông Bót và Tân Dinh ở tỉnh Trà Vinh cùng với cống Vũng Liêm ở tỉnh Vĩnh Long, thuộc tiểu dự án Nam Mang Thít có tổng mức đầu tư hơn 746 tỷ đồng, hỗ trợ kiểm soát mặn, lấy ngọt phục vụ sản xuất cho 28.459 ha đất ở hai tỉnh. Cống Vũng Liêm là cống kiểm soát mặn lớn nhất tỉnh Vĩnh Long hiện nay.
Cống Vũng Liêm nằm trên cửa sông Vũng Liêm, cách sông Cổ Chiên vài trăm mét, tại xã Trung Thành Tây (Vũng Liêm, Vĩnh Long). Chủ tịch UBND xã Phan Tấn Tài cho hay, nhờ cống được thi công nhanh, đóng cửa từ tháng 1/2020 nên giúp cho xã “chủ động sản xuất”. Theo ông Tài, ở cửa sông Vũng Liêm đỉnh mặn năm 2016 là 4%o còn năm nay vào ngày 8/2/2020 đã lên 6,2%o, trong lúc năm 2016 thiệt hại vườn cây ăn trái rất lớn thì năm nay hầu như chưa bị thiệt hại, năm nay chỉ thiệt hại một ít lúa do giảm năng suất.
Chủ tịch Tài kể năm 2016 chưa có cống Vũng Liêm, khi nước mặn đến bà con không biết đề phòng cứ bơm nước tưới nên lúa và cây ăn trái đều bị thiệt hại nặng. Tiếp đó, cũng không có thiết bị đo độ mặn, chỉ dùng lưỡi nếm nước sông khi thấy đỡ mặn thì bơm lên tưới cây, lúc đó giữ được cây xanh tươi nhưng một tháng sau, cây rụng trái và chết rất nhiều. Năm nay, hàng ngày, bên cạnh cống Vũng Liêm đóng mở kiểm soát độ mặn thì Phòng NN&PTNT còn nhắn thông tin về độ mặn ở các cửa sông chính đến với điện thoại tất cả cán bộ các xã và trưởng ấp để chủ động trong sản xuất. Xã lại được cấp máy đo độ mặn cầm tay để cán bộ trực tiếp đo ở những vị trí kênh mương, cống bọng cụ thể, khuyến cáo người dân lấy nước ngọt được chính xác.
Bên cạnh cống Vũng Liêm là ấp Tân Trung có hơn 100 ha vườn cây trái, Trưởng ấp Nguyễn Thành Hải kể, năm 2016 thiệt hại không kể hết vì bưởi, măng cụt nhiễm mặn nên rụng trái hết trơn, còn chết cây. Khi vườn cây bị nhiễm mặn thì phải mất 3-4 năm sau tích cực thau rửa, cây trái mới phục hồi trở lại bình thường. Còn năm nay, hạn mặn gay gắt hơn mà cây trái chưa bị ảnh hưởng. Không những thế, dọc sông Cổ Chiên còn phát triển nuôi cá nước ngọt từ dưới 10 ha năm trước kia lên 30 ha năm nay, chủ yếu cá tra, trê, lóc.
Chủ tịch Tài nói thêm: “Nếu không có cống kiểm soát mặn và dẫn ngọt về thì năm nay, đất của xã sẽ bị thiếu ngọt trầm trọng, trở thành vùng lợ-mặn không đều, khó sản xuất. Nhờ chủ động nên đa số diện tích lúa vẫn đạt năng suất 9 tấn/ha, chỉ có chừng 20 ha bị ảnh hưởng mặn nên giảm năng suất. Cũng do nước mặn đến sớm hơn bình thường gần hai tháng mà cống Vũng Liêm dù thi công đã vượt kế hoạch, vẫn không kịp đóng ngăn mặn”, Chủ tịch Tài chép miệng.

Kênh Mây Phốp-Ngã Hậu ngày 11/3 đầy nước ngọt cho thuyền vận tải thong dong

Khơi kênh dẫn ngọt
Mục tiêu của dự án Nam Mang Thít không chỉ kiểm soát mặn từ sông Hậu và sông Cổ Chiên mà còn lấy ngọt để phục vụ sản xuất, sinh hoạt của người dân trong vùng. Nước ngọt lấy từ sông Mang Thít ở mạn trên đưa về và đó chính là dự án kênh Mây Phốp-Ngã Hậu được Bộ NN&PTNT triển khai năm 2018, dự kiến tháng 02/2020 hoàn thành nhưng đẩy nhanh thi công nên tháng 10/2019 đã đưa vào sử dụng, kịp lấy nước ngọt cho 8 xã và 1 thị trấn của huyện Vũng Liêm (Vĩnh Long), 5 xã của huyện Càng Long (Trà Vinh).
Thật ra, kênh Mây Phốp-Ngã Hậu đã có từ lâu, nó dài hơn 24 km dẫn nước ngọt sông Mang Thít đổ về tới khu vực cống Vũng Liêm. Nhưng ngành giao thông khi nâng cấp Quốc lộ 53 lại đặt cống An Điền quá nhỏ nên hạn chế dòng nước chảy, từ đó cả vùng đất thiếu nước ngọt. Đến mùa khô hạn, nước mặn ở các cửa sông mạn dưới càng được thể lấn tới, gây ra nhiều thiệt hại.
Xã Trung Thành (Vũng Liêm, Vĩnh Long) nằm giữa vùng đất đó, bên kênh Mây Phốp-Ngã Hậu và chỉ cách cống Vũng Liêm chừng 4 km. Chủ tịch UBND xã Hồ Văn Hạnh cho biết, cánh đồng lúa của xã rộng hơn 300 ha trước đây èo uột vì thiếu nước cả vụ hè thu lẫn đông xuân. Mùa hạn năm 2016, độ mặn ngoài vàm thấp hơn năm nay mà trong xã thì buồn lắm. Vì phía dưới nước mặn tràn lên, còn nước ngọt bên trên lại không xuống được, khiến kênh mương tù đọng ô nhiễm, cỏ rác hoang vu, lúa hè thu không chết héo thì năng suất cũng chỉ đạt 3-4 tấn/ha.
Dự án kênh Mây Phốp-Ngã Hậu đã phá cống An Điền để làm cầu ở Quốc lộ 53, có khẩu độ lớn cho nước ngọt thỏa sức chảy qua. Con kênh cũng được nạo vét rộng ra 10-14 m, thêm 30 cống lớn nhỏ hai bờ đưa nước vào ruộng đồng. Tổng vốn đầu tư 405 tỷ đồng. Chủ tịch Hạnh đứng bên bờ kênh giới thiệu: “Năm nay mặn ngoài sông cao hơn năm 2016 nhưng kiểm soát được và có đủ nước ngọt cho cánh đồng nên lúa năng suất cao gần gấp đôi năm 2016; còn phát triển nuôi cá tra, mè, rô phi được 30-40 tấn”.
Con kênh Mây Phốp-Ngã Hậu “năm 2016 tù đọng ô nhiễm, cỏ rác hoang vu” mà ông Hạnh vừa nói, thì năm nay giữa mùa hạn mặn mà nước ngọt trong lành, thuyền ghe qua lại thong dong. Nên ông cán bộ nông nghiệp xã Võ Minh Triều vui vẻ, hiệu quả của con kênh không chỉ ngăn mặn tiếp ngọt để nâng cao năng suất cây trồng mà còn phát triển giao thông thủy, giúp tăng giá bán lúa tại ruộng và giảm chi phí cho nông dân.
Ông nông dân Nguyễn Văn Huyền ở ấp Xuân Minh 1, xã Trung Thành làm gần 1 ha lúa OM5451 kể, trước đây đường thủy bế tắc, đường bộ không có nên thương lái mua lúa các nơi khác xong mới đến đây, với giá thấp mà còn tốn công bốc vác. Bây giờ, việc tiêu thụ lúa cũng như vận chuyển vật tư nông nghiệp thông suốt đường thủy nên giá lúa tại ruộng tăng thêm 200 đồng/kg, được 5.100 đồng/kg, trong lúc chi phí giảm. “Năm nay mới đầu nghe tin hạn mặn lớn thì lo lắm nhưng kết quả đến nay, chúng tôi lại đỡ hơn nhiều năm khác”, ông Huyền phấn khởi.

 

Tạp chí Ánh sáng & Cuộc sống


Tin liên quan